“De macht die mijn multimiljonair buurman, die misschien ook mijn werkgever is, over mij heeft, is heel veel kleiner dan die van de laagste bureaucraat die de macht van de staat achter zich heeft en van wiens grillen het afhangt of en hoe mij toegestaan wordt om te werken of te leven. ”
Friedrich Hayek

Waarom de kilometerheffing geen oplossing maar een probleem is

Door Kim Winkelaar

11 februari 2003

De PvdA is nog geen twee weken terug van weggeweest, en een oud stokpaardje komt weer bovendrijven: de kilometerheffing. Het plan klinkt even sociaal als rechtvaardig, veelrijders gaan méér betalen, en mensen die slechts af en toe rijden gaan minder betalen. En dit alles met als doel de files op te lossen. Wie er even wat langer over nadenkt ziet in dat dit plan nooit zal bijdragen aan het verkorten van de files, en eerder problemen veroorzaakt dan oplost.

De file: de beste remedie tegen de file
Het idee achter de kilometerheffing is simpel: maak het autorijden duurder, en meer mensen zullen naar een alternatief gaan zoeken. Helaas, de beste remedie tegen files is de file zelf.
Iemand met een modaal inkomen verdient ongeveer 10 Euro per uur. Als hij 's ochtends en 's avonds een half uurtje in de file staat betaalt hij dus al €10,--. Dit is meer dan welke kilometerheffing dan ook in rekening brengt. Blijkbaar is het file-leed minder erg dan de alternatieven, als die er al zijn.

De plannenmakers gaan er van uit dat die alternatieven er wél zijn, en dat er dus mensen bestaan die vrijwillig kiezen voor het filerijden. Ik heb een hoop automobilisten gesproken, maar heb er nog niet één ontmoet die echt een alternatief had, en desondanks in de file ging staan. Autorijden is nu eenmaal, zoals economen dat zeggen, in-elastisch. Met andere woorden: de prijs is vrijwel niet van invloed op het gebruik.

Accijnzen
Daarnaast hebben we natuurlijk al een vorm van kilometerheffing, te weten de brandstofaccijnzen plus de BTW over die accijnzen. Het mooie van accijnsheffing is dat deze kilometerheffing veel rechtvaardiger is voor iedereen. Stilstaan in de file kost namelijk brandstof, ook al rijdt je geen kilometer. De file-rijders worden hierdoor meer belast dan mensen die niet in de file staan. Een vaste heffing per kilometer biedt dit voordeel niet. Of je nu een half uur doet over een stuk van 10 kilometer of een uur, de heffing blijft gelijk.
Accijnzen bieden tevens voordeel aan bezitters van zuinige auto's, en aan mensen die proberen zuinig te rijden. Hardrijders worden extra belast door hun hogere brandstofverbruik, de bezitter van een Bentley betaalt meer belasting dan de bezitter van een Suzuki Alto.

Het enige nadeel aan de accijnsheffing is dat het door de overheid niet stelselmatig verhoogd kan worden. Het wordt dan namelijk voordeliger om over de grens in Duitsland of België te tanken, en dat zou ten koste gaan van de rijksbegroting. Een kilometerheffing is onafhankelijk van de buurlanden te verhogen, en daarmee voor de overheid een prettig instrument. Maar juist dát argument wordt in Den Haag niet gebruikt ter verdediging van de kilometerheffing.

Houderschapsbelasting
Een onderdeel van de plannen is om het bezit van de auto goedkoper te maken door middel van het (gedeeltelijk) afschaffen van de houderschapsbelasting. Daarnaast kan de BPM-belasting opgeheven worden. Dit klinkt wederom sympathiek, maar zal ongetwijfeld problemen geven.

Auto's worden straks niet alleen goedkoper, ook de vaste lasten zullen flink dalen. Deze twee maatregelen gecombineerd betekenen vrijwel automatisch dat er meer gezinnen zullen komen die twee of meer auto's gaan bezitten. Altijd handig, zo'n tweede auto voor de deur. Een goedkoop tweedehandsje voor moeders komt eenvoudig binnen bereik zodra de vaste lasten minder worden. De gevolgen laten zich raden.

Ten eerste zullen hierdoor de toch al overbelaste woonwijken geconfronteerd worden met extra parkeerproblemen. Ten tweede zorgt dit ervoor dat er een hoop extra onervaren automobilisten op de weg komen. Mensen die normaal zelden een auto besturen zullen nu toch zo af en toe de weg opgaan. Dit komt de verkeersveiligheid niet ten goede.
Bovendien legt dit een bom onder het initiële doel van de kilometerheffing: het terugdringen van de files.

De meeste files ontstaan zodra de weersomstandigheden slecht zijn. Regen en sneeuw zijn veroorzakers van veel file-leed. En juist tijdens dit soort weersomstandigheden is het niet prettig om in een koud en nat bushokje te staan, of om op de fiets naar een tochtig station te moeten en daar op een vertraagde trein te wachten. Veel mensen doen dit echter noodgedwongen, aangezien men geen auto heeft.
Het verhoogde auto-bezit dat zal ontstaan dankzij de afschaffing van de houderschapsbelasting en BPM zal veel mensen juist op dagen met slecht weer de auto in jagen. Precies op de dagen dat de files al zoveel langer dan normaal zijn.

Armoedeval
Een bekend probleem rond de werkloosheid is de zogenaamde armoedeval. Als iemand gaat werken vervallen er een hoop voordelen waar hij als uitkeringstrekker van kon genieten. Hierdoor is het voor veel mensen niet lonend om te gaan werken. Door de kilometerheffing zal dit probleem in veel gevallen erger worden. Als een werkloze een baan kan krijgen in een andere stad dan worden de reiskosten voor hem hoger door de kilometerheffing. Het gevolg zal zijn dat hij maar bedankt voor de eer, en thuis op de bank blijft zitten op zoek naar een baan die dichter bij huis ligt.
Er zijn bijvoorbeeld vele Friezen die dagelijks op en neer pendelen naar Amsterdam om daar te werken. Voor velen van hen zal de kilometerheffing betekenen dat ze er verstandiger aan doen om gewoon thuis te blijven.

Werknemers die nu dicht bij huis werken, maar een flinke positieverbetering kunnen realiseren door een baan te accepteren bij een bedrijf dat verder weg gevestigd is zullen ook wel 2 keer nadenken. De kosten/baten verhouding verschuift doordat de reiskosten hoger worden. Dit zal op termijn extra werkloosheid opleveren.

Werkgevers
Ook werkgevers worden de dupe. Veel personeel zal de kilometerheffing opvoeren op de maandelijkse onkostendeclaratie. Het gevolg is dat de kosten voor de werkgever stijgen. Dit kan hij oplossen door minder personeel aan te nemen, of door zijn prijzen te verhogen. Beide oplossingen zijn slecht voor de economie. Dat een verslechterende economie zorgt voor minder files betekent wel dat het kilometerheffingsplan via een omweg alsnog resultaat kan boeken, maar of dat nu iets is om trots op te zijn?

Bureaucratie
Eén van de belangrijke thema's in de afgelopen verkiezingsstrijd was het terugdringen van de bureaucratie. Deregulering, in Haagsch jargon. Een kilometerheffing is volledig in strijd met dit streven. Om van ieder voertuig kilometerstanden bij te houden geeft een gigantische hoeveelheid administratief werk. Nu kan dat natuurlijk allemaal met slimme technieken worden opgelost. Er wordt al gesproken over een black-box in iedere auto, plaatsbepaling via satelliet en/of GSM, enzovoort.
Maar het nadeel van techniek is dat het al dan niet moedwillig gesaboteerd kan worden. Een beetje aluminiumfolie rond de antenne van uw black-box, en u bent onzichtbaar voor de bureaucraten. Per ongeluk 220 volt op het boxje, en helaas, het functioneert niet meer.
Dit dient allemaal administratief verwerkt en gecontroleerd te worden. De techniek zal betaald moeten worden, de ambtenaren die de werking van het systeem in de gaten houden dienen salaris te ontvangen, en zo worden er miljarden weggegooid aan technieken en oplossingen die nergens toe dienen, en zonder resultaat zullen blijven.

Privacy en moraal
Als laatste punt is er nog de moraal. Dat automobilisten betalen voor het onderhoud en eventuele uitbreidingen van het wegennet lijkt niet meer dan logisch. Maar het huidige wegennet is door de automobilisten als talloze keren betaald. In hoeverre is de overheid gerechtigd om iets dat al betaald is nogmaals in rekening te brengen?

Daarnaast dient van iedere automobilist exact bijgehouden te worden waar en wanneer hij rijdt, dit is uiteraard een goudmijn voor justitie. Er dient echter een zeer zorgvuldig debat over de privacy gevoerd te worden voordat dit soort systemen daadwerkelijk landelijk ingevoerd worden. George Orwell had het immers niet mooier kunnen bedenken.

Conclusie
De kilometerheffing heeft zo weinig voor- en zoveel nadelen dat het een wonder is dat men er überhaupt serieus over praat. Het plan zal de files niet korter maken, de verkeersveiligheid verslechteren, de economie aantasten en de werkloosheid doen stijgen. Niet één burger zal er echt op vooruit gaan, het zijn slechte politici die zich met deze plannen kunnen wentelen in hun toegenomen macht over de burger. Iedere volksvertegenwoordiger die die titel eer wil aandoen dient zich dan ook met hand en tand te verzetten tegen dit plan.

Volkskrant: Raad poetst kilometerheffing op

Over de auteur

Kim Winkelaar (1971) studeerde politicologie en bestuurskunde in Leiden. Hij is werkzaam als account manager in de ICT, en is bestuurslid van de TufTuf-club, een belangenvereniging van automobilisten.

Dankzij een brede interesse en een aangeboren hekel aan hypocrisie schrijft hij, met de nodige humor, over tal van uiteenlopende problemen. Problemen die in zijn visie veelal veroorzaakt worden door linkse politici en een te machtige overheid.

Stichting MeerVrijheid
webmaster@meervrijheid.nl