“The whole aim of practical politics is to keep the populace alarmed (and hence clamorous to be led to safety) by menacing it with an endless series of hobgoblins, all of them imaginary.”
H.L. Mencken

Innovatie laat zich niet structureren

Door Henry van der Pluijm

4 augustus 2004

De overheid kan innovatie alleen stimuleren als zij beseft dat innovatie zich niet laat structureren. De beste manier om innovatie te versnellen in de zorg, het onderwijs en veiligheid is door in deze sectoren in hoog tempo marktwerking in te voeren.

Dat de overheid nog altijd geen idee heeft van de praktijk van innovatie, bleek onlangs tijdens een confrontatie tussen enkele overlegplatforms over innovatie en ondernemers in de ICT. Vertegenwoordigers van Nederland ICT, het Innovatieplatform en het ICT Forum probeerden de ondernemers uit te leggen hoe zij het overheidsbeleid op dit gebied uitvoerden.

Een ondernemer meldde dat hij "langzaam bezig was te ontploffen". Een andere sprak van een deja-vu-gevoel. Reden? De geschetste aanpak betrof in grote lijnen een herhaling van initiatieven uit vorige decennia. Waarom zouden de nieuwe overlegorganen effectiever zijn dan de oude? Vooral het Innovatieplatform, dat direct rapporteert aan premier Balkenende, bleek een wassen neus. Pas na indringend doorvragen bleek dat er sinds de oprichting niets concreets is gebeurd. Of men moet het overleggen binnen aandachtsgebieden concreet beleid willen noemen.

Het Innovatieplatform reageerde in deze krant met een apologie. De scepsis was onterecht, omdat er niet geïnvesteerd zou worden in verliezers, zoals in het verleden, maar in winnaars. Ook dat uitgangspunt is een déjà vu - vraag maar aan de voormalige werknemers van Fokker. Maar daar draaide de kritiek niet om. Die ging om de twijfelachtige waarde van organisaties die door de overheid zijn gecreëerd voor het stimuleren van innovatie.

'[N]iemand binnen de organisaties die innovatie moeten stimuleren heeft ooit in zo'n bedrijf gewerkt en een minderheid heeft uberhaupt in een bedrijf gewerkt.'
Die hebben in de loop van decennia een rampzalig track record opgebouwd. Welke duurzame effecten hebben initiatieven als Twinning en Nederland Gaat Digitaal gehad tijdens de opkomst van Internet? Welk resultaat brachten de talloze initiatieven op nationaal en Europees niveau die ontstonden na de komst van de pc? Steeds opnieuw wilde men een inhaalslag maken op de Verenigde Staten. Maar elke keer bleek dat toen alle stofwolken waren neergedaald, Nederland nog steeds uitblonk in het verkopen van bloembollen aan Japanners.

Ook de nieuwe structuren lijden aan fundamentele mankementen. Innovatie is het werk van jonge, slim opererende bedrijven. Maar niemand binnen de organisaties die innovatie moeten stimuleren heeft ooit in zo'n bedrijf gewerkt en een minderheid heeft uberhaupt in een bedrijf gewerkt.

Daarnaast ontbreekt een goede analyse die een strategie kan ondersteunen. Zo was nog slechts een half jaar geleden het Finse model zaligmakend voor innovatie in Nederland. Maar het "Finse model" heeft nooit uit meer bestaan dan de voormalige houtproducent Nokia die na het eind van de Koude Oorlog met massieve overheidssteun tot leverancier van mobiele technologie werd omgetoverd. Nu de eerste negatieve berichten over Nokia verschijnen, komt als een konijn uit de hoge hoed het "Deense model", dat blijkt te draaien om de producent van kinderspeelgoed Lego.

Het Innovatieplatform richt zich vooral op de zorgsector. Logisch, want deze sector kenmerkt zich door een uiterste lage inzet van ICT en de verbeteringen in de processen liggen voor het oprapen. Maar de lage ICT-inzet heeft een oorzaak: de zorgsector is de meeste gestructureerde en gereguleerde van alle sectoren, zodat via de inzet van ICT geen winst valt te behalen voor beslissers in de sector, zoals directies van ziekenhuizen, verpleeghuizen en de huisartsen. De inzet van ICT verandert immers niets aan de geldstromen.

Uit een studie die adviesbureau McKinsey al eind jaren negentig hield, bleek dat innovatie vooral kans maakt in sectoren waar gezonde marktwerking bestaat. Pas dan zijn beslissers bereid te investeren in innovatie. De oplossing voor de zorgsector is daarom niet de ICT in overleg in te voeren. De oplossing is de sector grootschalig aan de markt over te laten.

'Maar praktische innovatie gebeurt spontaan en kan door de overheid hooguit worden versneld door belemmeringen weg te nemen.'
Kortom, overheidsmaatregelen om innovatie te stimuleren hebben geen zin zo lang niet wordt beseft dat je innovatie niet kunt structureren. Alleen strategisch technologisch onderzoek, dat op lange termijn vruchten afwerpt, kan door de overheid worden gefinancierd. Terreinen als nanotechnologie, kunstmatige intelligentie en robotica komen voor dergelijke steun misschien in aanmerking.

Maar praktische innovatie gebeurt spontaan en kan door de overheid hooguit worden versneld door belemmeringen weg te nemen. Zie de telecomsector en de luchtvaart als lichtende voorbeelden voor deregulering en marktwerking. De beste manier om innovatie te stimuleren in de zorg, het onderwijs en de veiligheid, is door daar in hoog tempo marktwerking in te voeren. Pas dan zal het verlagen van de kosten of het verbeteren van de kwaliteit voor beslissers een motief zijn voor het investeren in nieuwe technologie en het daarmee voor het plegen van innovatie.

Henry van der Pluijm

Dit artikel verscheen eerder in Het Financieele Dagblad. Henny van der Pluijm publiceert over innovatie en venture capital. Kijk op zijn website.


Gerelateerde link:
- Innovation and the State van Murray Rothbard

Stichting MeerVrijheid
webmaster@meervrijheid.nl