De onmacht van Ronald McDonald

Door Frank Karsten

2 december 2002

Veel mensen menen dat multinationals hun producten door de strot van de consument kunnen duwen. Alsof consumenten als een gans een trechter op de mond wordt gezet en een kapitalistische fabrikant het uiteinde van zijn lopende band er boven parkeert.

Zo zouden de hamburgers van McDonald van lage kwaliteit zijn, slecht voor de gezondheid en erg onsmakelijk. Volgens de vooruitstrevende theorie worden ouders echter gedwongen deze voor hun kinderen aan te schaffen door de verleidelijkheid van Ronald de Clown en door de kinderspeeltjes die er bij zitten. Ouders zijn ook totaal onmachtig om aan de aanmoedigingen van hun kroost weerstand te bieden. Het is allemaal zo slecht en gemeen dat het een aard heeft. Multinationals schijnen over de magische kwaliteit te beschikken om slechte producten tegen hoge prijzen aan onwillige consumenten te kunnen slijten. Dit lijkt een belangrijk onderdeel te zijn van de kritiek op de internationale giganten. Het wordt zo vaak herhaald dat je er bijna in zou gaan geloven.

Opvallend genoeg beschikt een gemiddelde buurtwinkel volgens de critici echter niet over de magische kunst zijn klanten tot aankoop te dwingen (hoewel de slager misschien al verdacht is omdat hij kinderen een gratis plakje worst geeft). De eigenaar van de buurtwinkel wordt niet afgespiegeld als uitbuiter en stelt zijn winkel bijkans in dienst van de gemeenschap. Hij is inmiddels onderdeel van een bedrukte minderheid sinds de opkomst van winkelketens zoals Blokker. De kleine winkelier is een bedreigde diersoort door de grote winkelketens en niet door de consumenten die er weigeren te kopen. Blijkbaar is het prettig het grootkapitaal voor al het kwade in de wereld verantwoordelijk te houden. (Wie werkelijk de kleine winkelier wil steunen zou zich beter tot de overheid kunnen wenden die de kleine ondernemer kwelt en lastigvalt met allerlei regelingen. Een kleine winkelier waarvan een werknemer ziek wordt en in de WAO belandt vanwege een niet werkgerelateerde ziekte zoals bv aids mag jarenlang opdraaien voor de kosten van iets waarin hij part nog deel heeft gehad.)

Eerzaamheid neemt in het progressieve universum recht evenredig af met de omvang van een bedrijf (en het winstpercentage). Over een voetballer of popster die 30 miljoen per jaar binnen harkt wordt echter niet met minachting gesproken. Hij of zij is geen gemene uitbuiter. Men ziet wel in dat kritiek op een idool bij weinigen sympathie ontlokt voor je standpunten. Managers zijn daarentegen betrekkelijk vogelvrij. Ze zijn onbekend, zingen geen mooie liedjes en scoren geen flitsende goals. Je kunt ze zonder veel risico beschimpen en betichten van inhaligheid. Je oogst er waarschijnlijk veel succes mee want wanneer de overheid dit onrecht eindelijk eens zou rechtzetten zouden volgens een simpele theorie de inkomsten van de niet-uitbuiters (progressieve stemgerechtigden) verhoogd worden. Deze theorie heeft echter een klein foutje. Het gaat uit van de onwaarschijnlijke gedachte dat topmanagers zich eindeloos laten bestelen en gewoon door blijven werken ten bate van het algemeen nut. Maar dat ter zijde.
 


Actiepamplet
Het lijkt inmiddels conventionele wijsheid te zijn geworden dat multinationals de burgers op schandelijke wijze verleiden en dwingen hun producten aan te schaffen. Hele websites worden opgezet om McDonalds aan de schandpaal te nagelen. Actievoerders in Frankrijk, waaronder de bekende boer en antiglobalist Jose Bové, bestormenden en vernielden een McDonalds restaurant in 1999. In Londen demonstreerden mensen voor de ingang van McDonalds restaurants. Dat leidde uiteindelijk tot de bekende en langdurige McLibel zaak (1994 - 1996) die McDonalds aanspande tegen twee actievoerders die pamfletten verspreidden met commentaar op de McDonalds producten en werkwijzen. De actievoerders betichtten de firma van zaken die zelfs de duivel tot bescheidenheid zouden dwingen. De firma achter die goedaardig lachende Ronald McDonald zou schuldig zijn aan het platbranden van bossen (jaarlijks de grootte van Groot-Britannië), het veroorzaken van kanker en hartklachten (!), het exploiteren van kinderzieltjes, en het uitbuiten van werknemers en het mishandelen van dieren.

De McLibel zaak werd gewonnen door McDonalds en de tegenpartij (twee vegetarische activisten) werd veroordeeld tot het betalen van 80.000 dollar. Of dat terecht is en of de demonstranten gewoon gebruik maakten van hun recht op vrije meningsuiting laat ik maar even in het midden. McDonalds gaf aan geen plannen te hebben het bedrag te innen. Van een kale kip kun je niet plukken en McDonalds zou zich mogelijk niet populair hebben gemaakt door het bedrag op te eisen. De uitspraak van de rechter werd door de beklaagden en hun medestanders gezien als het bewijs van de enorme macht van "big business".

McDonalds is natuurlijk geen lief bedrijf met Bambi-achtige onschuld. Evenmin als de bakker op de hoek dat is. Of een willekeurige werknemer. McDonalds maakt zich uiteraard weinig druk over het dierenleed dat mogelijk wordt aangedaan. Zoals de econoom Milton Friedman eens stelde: "The only business of business is business". Da's misschien onethisch (wat is er eigenlijk onethisch aan het zo goed mogelijk bevredigen van consumentenbehoeften?) maar dat geldt ook voor de meeste van hun klanten en de gemiddelde wereldburger. Waar is het de gemiddelde werknemer eigenlijk om te doen? Waar denkt hij aan als hij van 9 tot 5 zijn loon bij elkaar sprokkelt (waarvan in Nederland overigens meer dan de helft door de staat wordt afgenomen)? Aan het helpen van de wereld? Erg onwaarschijnlijk. De gemiddelde werknemer werkt voornamelijk voor zichzelf en zijn gezin en daar is natuurlijk helemaal niets mis mee.

McDonalds heeft echter niemand gedwongen hun spullen te eten, heeft mensen niet gekidnapt om onder dwang hamburgers te flippen in hun keukens en is landen niet binnengevallen om hout te roven. McDonalds houdt zich in het algemeen keurig aan de plaatselijke wetten en betaalt haar rekeningen netjes. Waarom zijn alleen multinationals als McDonalds dan toch de gebeten hond en verwachten we van bedrijven hogere ethische normen dan die we ons zelf opleggen? Zou het kunnen zijn omdat morele verontwaardiging gewoon gemakkelijk is en het jezelf in een moreel superieure positie plaatst? Opmerkelijk is dat de activisten totaal geen verantwoordelijkheid leggen bij de consument. In hun ogen is die vrijwel niet verantwoordelijk maar eerder slachtoffer. Terwijl juist de klant zoveel macht heeft en wel degelijk verantwoordelijk kan worden gehouden. Het lijkt erop dat de meeste burgers wel het recht willen hebben vlees van mishandelde dieren te kopen maar men vindt eigenlijk dat anderen het recht niet mogen hebben het te verkopen. Men is vaak te inconsequent om te leven naar eigen normen en wil dat die door de overheid aan bedrijven wordt opgelegd.

De mensen achter McSpotlight, een belangrijke anti-McDonalds site, zouden juist blij moeten zijn in een vrije kapitalistische samenleving te wonen. Waar je bij een overheid jaren moet wachten tot je kan stemmen voor verandering (en meestal tevergeefs) biedt de markt de gelegenheid aan iedereen om elke minuut van de dag, 365 dagen per jaar de consumenten invloed aan te wenden ten gunste van nette bedrijven en ten nadele van "gemene uitbuiters" als McDonalds. Kom daar maar eens om bij de gemiddelde politieke partij!
 

Van slechte huize?
Wat verwachten actievoerders van de overheid om McDonalds tot ander gedrag te bewegen? Verwacht men helemaal niets en vindt men dat het aan individuele burgers is om McDonalds via consumentengedrag te sturen? Dat zou niet gek zijn en verdient alle ruimte. Maar men weet ook wel dat dat weinig effect sorteert en het zou mij niets verbazen als men in het algemeen overheidsmaatregelen wenst. Een verbod op bijvoorbeeld sommige ongezonde producten van McDonalds zou bovendien hoogst oneerlijk zijn. Klanten die het risico op hartklachten minder belangrijk vinden dan de smaak van een ongezonde hamburger zouden die keuze dan opeens niet meer kunnen maken. Alleen maar omdat een groepje ontevredenen en de overheid de burger willen beschermen. Laat hen zichzelf beschermen en gewoon weigeren een broodje McBurger te nuttigen. Laat de hamburgereters met rust en voor- en tegenstanders kunnen zo eten wat ze willen.

Voor de ethische kant geldt min of meer hetzelfde. Als klanten van McDonalds zich het dierenleed werkelijk aantrekken moeten ze Ronald vragen om scharrelvlees. Dat ze dat niet doen kun je Ronald moeilijk kwalijk nemen. Zolang het geld oplevert maakt het Ronald niet uit wat hij moet grillen: rundervlees, apevlees, kikkerbillen of schoenzolen. Als Ronald tegen de wensen van de klanten toch scharrelvlees zou serveren wijken zijn klanten uit naar een concurrent die goedkoper vlees aanbiedt. Evenmin als Ronald wordt geen beest daar dus beter van aangezien het aantal mishandelde dieren niet afneemt.

Hoe machtig multinationals ook worden afgeschilderd, in de praktijk blijken ze aanzienlijk minder machtig te zijn. Als een bedrijf als McDonalds een dag op zijn lauweren rust en klanten slecht bedient daalt meteen de omzet (overheden hebben daar aanzienlijk minder last van). McDonalds, de onverkozen vertegenwoordiger van het mondiale graaikapitalisme heeft recentelijk besloten 175 winkels wereldwijd (totaal 30.000) te sluiten in 10 landen. Wat kan daar van de reden zijn? Heeft Ronald McDonald het licht gezien? Is men netjes geworden op het hoofdkantoor in Chicago? Heeft men spijt van eerdere wandaden en wil men de verkoopmagie waarover men schijnt te beschikken nu ter heil van de mensheid gebruiken? Nee, de redenen zijn veel banaler dan dat. Het bedrijf heeft te maken met teruglopende winsten en de concurrentieslag (wie had ooit gedacht dat multinationals concurreerden?) met Burger King hebben beide bedrijven geen goed gedaan (in tegenstelling tot de consument die meer geld overhoudt). De consument blijkt wonderbaarlijk genoeg ook over een eigen wil te beschikken en is zijn honger voor een deel ergens anders gaan stillen. In plaats van fast food schijnt men quick casual te willen. Deze eetgelegenheden zitten qua stijl tussen hamburgertenten en restaurants in en bieden hun klanten een betere kwaliteit voedsel.

Het is zeer wel mogelijk dat McDonalds er onethische of onaardige bedrijfspraktijken op na houdt. Maar onaardig of onethisch betekent niet onwettig. Het is onaardig als ik mijn allerliefste moeder niet bezoek in het ziekenhuis, maar moet de overheid dat bestraffen? Het is misschien onethisch als ik een armoedzaaier 3000 euro per maand vraag voor een stinkende zolderkamer, maar moet de overheid mij daarom een boete geven?

Het is ook niet onwaarschijnlijk dat er bossen of bosjes verdwijnen door de produkten van McDonalds, maar iemand die een houten schutting koopt werkt er eveneens aan mee. Het is aan actievoerders om dat eventueel duidelijk te maken en aan consumenten om hun individuele keuzen te maken. Bovendien is het ook aan de landen met bossen om hun bossen te beheren. McDonalds is voornamelijk een doorgeefluik dat stelt: "U vraagt en wij draaien". Zorgen dat McDonalds ander gedrag vertoont betekent dat consumenten om andere producten moeten vragen.

McDonalds speelt zeker in op de wensen van kinderen. Gelukkig maar. Maar het bedrijf dwingt niemand de winkels binnen te lopen. McDonalds liegt niet over die speeltjes en levert wat men belooft. Klagende ouders kunnen echter beter hun verantwoordelijkheid nemen dan van McDonalds eisen hun reclame aan te passen. Bovendien is er niets mis mee als ervoor wordt gezorgd dat kinderen graag naar McDonalds gaan. Moet Barbie worden omgevormd tot een dik lelijk wicht in juten kleren omdat kinderen dan niet meer bij hun ouders zeuren om Barbie spullen?

Uiteraard wil het bedrijf niet dat werknemers lid worden van een vakbond. Maar dat geldt voor elk bedrijf. In een vrije arbeidsmarkt kunnen werknemers kiezen tussen concurrerende werkgevers en zal McDonalds met een goed voorstel moeten komen om mensen bereid te vinden te komen werken. Evenals consumenten zijn werknemers geen willoze slachtoffers zonder keuze, hoezeer actievoerders dat beeld ook proberen te schetsen.

Gerelateerde links:
- www.mcspotlight.org
- Over McLibel
- McDonalds sluit 175 restaurants
- Over Jose Bové en zijn Franse beweging.

Over de auteur

Frank Karsten is oprichter van de Stichting Meervrijheid en hoofdredacteur van de bijbehorende website.

Samen met Karel Beckman schreef hij De Democratie Voorbij, een boek dat inmiddels in 20 talen beschikbaar is.

In 2018 publiceerde hij De DiscriminatieMythe, waarin hij een kritische visie op het gelijkheidsdenken uiteenzet.

Stichting MeerVrijheid
webmaster@meervrijheid.nl