Waardeloos

Door Marcel Roele

23 september 2002

De natuur heeft wijze levenslessen voor ons in petto. Zo kun je bijvoorbeeld beter niet gaan zwemmen in een kreek met krokodillen of zonnebaden op een savanne vol leeuwen.

Volgens sommigen is de natuur ook de leermeesteres der ethiek. Eeuwenlang werd vanaf de kansel de werkende klasse tot extra inspanningen aangespoord met parabels over nijvere bijen en mieren die hun inspanningen voor koningin, volk en vaderland 's winters beloond zagen met een snoepje uit de voorraadkast, terwijl frivole vlinders en krekels crepeerden. Maatschappijhervormers kozen diersoorten die rang noch stand kennen als lichtend voorbeeld. Conservatieven zagen in de achterstelling van zwarten en vrouwen een darwinistische natuurwet: het recht van de sterkste.

In de zeventiende eeuw verklaarde de Engelse filosoof John Locke dat het onzin is om zedenpreken te baseren op wat in de natuur gebeurt. De meeste biologen hebben Locke's standpunt overgenomen. De Amerikaanse bioloog Stephen Gould noemt religie en biologie `niet-overlappende magisteria' (domeinen). Volgens Gould kan de biologie geen uitspraak doen over morele zaken en religie niet over evolutie. De natuur zou geen enkele aanwijzing geven over de grondslagen van de zedenleer. Of je een voor- of tegenstander bent van kindermishandeling is volgens Goulds redenering voor biologen moreel volstrekt gelijkwaardig - ongeveer zoals de één van vanille- en de ander van chocoladeijs houdt. Over smaak en geloof valt niet te twisten.

Toch bepaalt de aard van het beestje welke morele dilemma's zich voordoen. Vader spin helpt niet met de opvoeding, maar menige spinnenpapa wordt na de paring door mama opgegeten. Zo is hij toch een beetje kostwinner, want hij levert mama vetten en eiwitten die het nageslacht ten goede komen. Ook sommige vrouwtjesspinnen stellen hun lichaam ter beschikking van de kinderen. De jongen komen in moeders lichaam uit het ei en eten mama van binnenuit helemaal op.

Vrouwelijke hermelijntjes worden al geslachtsrijp voordat zij zijn gespeend. Moeders nieuwe vriend maakt de zuigeling in het geboortehol zwanger - de relatie met papa was meteen na de bevruchting van mama al beëindigd.

Bij de mens duurt het vele jaren voordat een kind lichamelijk en geestelijk rijp is om zich voort te planten. In de tussentijd heeft het kind niet alleen voeding maar ook opvoeding nodig. De menselijke natuur beïnvloedt ons oordeel over het doden van een ouder of seks met kinderen. Intelligente, zelfbewuste spinnen of hermelijnen zouden heel andere ethische discussies hebben. Aangezien kannibalisme voor spinnen en seks met kinderen voor hermelijnen miljoenen jaren lang nodig waren om hun uitsterven te voorkomen, zijn deze dieren psychisch aangepast aan deze levenswijze. Een spin die door haar kinderen wordt opgegeten en een hermelijntje dat door haar stiefvader wordt bevrucht, zijn net zo min slachtoffers als menselijke vaders en moeders die hun geld, tijd en gezondheid opofferen voor hun nageslacht.

Terwijl priesters zonden zoals het maken van afgodsbeelden, moord, werken op sabbatdag, verkrachting en homoseksualiteit op één hoop vegen, kunnen wetenschappers onderscheid maken tussen gedrag dat alleen God kwetst en dat mensen van vlees en bloed een trauma bezorgt. Dat scheelt een hoop ellende. Hoe meer wetenschappers zich bemoeien met zedenleer, des te beter

Marcel Roele

Deze column verscheen eerder in het Algemeen Dagblad

Marcel Roele (1961) is columnist van AD Magazine en schrijft over sociobiologie voor HP/De Tijd en Intermediair. Naast "De Mietjesmaatschappij" publiceerde hij De eeuwige lokroep. Over seks, sekseverschillen en relaties (tweede druk, 1996), De menselijke soort .


Over de auteur

Marcel Roele (1961 - 2011) was wetenschaps -journalist, sociobioloog en politicoloog.

Als free-lancer schreef hij voor een heel scala aan bladen, maar was vaste medewerker van HP/De Tijd. Hij verscheen regelmatig in radio- en tv-programma’s en werd gevraagd als spreker op symposia, congressen en corporate events.

Marcel Roele schreef de volgende boeken: De Mietjesmaatschappij, De eeuwige lokroep. Over seks, sekseverschillen en relaties, en De menselijke soort. Hier vindt u zijn homepage marcelroele.meervrijheid.nl.

Stichting MeerVrijheid
webmaster@meervrijheid.nl