Op de juiste plaats

Door Marcel Roele

5 november 2002

Neem je als bestuurder je verantwoordelijkheid als je aftreedt of juist als je op het pluche blijft zitten?

Kun je een culturele revolutie bewerkstelligen door personeel te straffen voor fouten of te belonen voor goede daden? Dat hangt allemaal af van de psyche van de functionaris.

In elke baan presteert de intelligentste het beste, al is het op de postkamer: de slimme nieuweling heeft sneller in de gaten hoe het bedrijf functioneert dan dommere collega’s. Dus is het zaak om op ieder niveau mensen met een relatief hoog IQ te hebben.

Een gewetenloze slimmerik belazert de boel; een consciëntieus persoon kan het niet over zijn hart verkrijgen om de kantjes eraf te lopen of te frauderen. Vooral als er weinig toezicht is (dus eerder aan een universiteit dan in een fastfoodrestaurant) loont het de moeite om met een psychologische test de integriteit te meten.

Goed personeel is moeilijk te vinden en nog moeilijker vast te houden. In plaats van hoge eisen te stellen aan een sollicitant slooft een werkgever zich tegenwoordig uit om het zijn personeel naar de zin te maken. Plezier in het werk blijkt echter voor ongeveer dertig procent erfelijk te zijn. Als werkgever en werknemer niet bij elkaar passen, zijn pogingen om de zaak op rolletjes te laten lopen, verspilde moeite.

Een sollicitatieprocedure lijkt een beetje op de partnerkeuze: het gaat er niet om de beste, maar om een passend iemand te vinden: voor een baan als vertegenwoordiger liefst een extravert type en voor een baan als ambtenaar in een grote bureaucratie een introvert; ongeacht hoe intelligent en gewetensvol de sollicitanten zijn.

Een extraverte en een introverte werknemer kun je beter niet over één kam scheren. Volgens de Britse psycholoog Jeffrey Gray speelt de introvert op veilig: liever dan risico’s te nemen, blijft hij zitten waar hij zit. De dreiging van straf als hij faalt, motiveert de introvert het sterkst. De extravert, daarentegen, is minder bang en staat graag in het middelpunt van de belangstelling - iedere vorm van aandacht is welkom, desnoods een relletje. Introverte ambtenaren kun je het beste met disciplinaire maatregelen in het gareel houden; extraverte vertegenwoordigers moet je met bonussen tot buitengewone prestaties prikkelen.

Het is ook niet zo dat elk blijk van waardering of afkeuring voor iedere werknemer even zwaar weegt. Een neurotisch persoon ligt nachten wakker van één schampere opmerking van zijn chef; emotioneel extreem stabiele types lachen om een motie van wantrouwen. Laat neuroten met wiskundig inzicht werken voor het Centraal Bureau voor de Statistiek, waar conformisme telt, en laat onverstoorbare wiskundigen alternatieve statistische modellen uitvinden die in eerste instantie alleen hoon oogsten.

Kies zorgvuldig degene die complimenten uitdeelt. De introverte neuroot is gevoelig voor beïnvloeding door de hoogste chef; de extraverte koele kikker maakt het graag de toffe jongen of de mooie meid naar de zin.

De regels van Gray lijken ingewikkeld maar zijn eenvoudig: gooi de arrogante politicus eruit en laat de angsthaas zitten die je makkelijk kunt disciplineren; straf ambtenaren en beloon ondernemers.

Marcel Roele

Deze column verscheen eerder in het Algemeen Dagblad

Marcel Roele (1961) is columnist van AD Magazine en schrijft over sociobiologie voor HP/De Tijd en Intermediair. Naast "De Mietjesmaatschappij" publiceerde hij De eeuwige lokroep. Over seks, sekseverschillen en relaties (tweede druk, 1996), De menselijke soort .

Over de auteur

Marcel Roele (1961 - 2011) was wetenschaps -journalist, sociobioloog en politicoloog.

Als free-lancer schreef hij voor een heel scala aan bladen, maar was vaste medewerker van HP/De Tijd. Hij verscheen regelmatig in radio- en tv-programma’s en werd gevraagd als spreker op symposia, congressen en corporate events.

Marcel Roele schreef de volgende boeken: De Mietjesmaatschappij, De eeuwige lokroep. Over seks, sekseverschillen en relaties, en De menselijke soort. Hier vindt u zijn homepage marcelroele.meervrijheid.nl.

Stichting MeerVrijheid
webmaster@meervrijheid.nl