“I am in favor of cutting taxes under any circumstances and for any excuse, for any reason, whenever it's possible.”
Milton Friedman

De staatsgreep

Door Syp Wynia

16 april 2008

Er verscheen onlangs een boek ('De tien plagen van de staat') en bij de presentatie van dat boek was ik er getuige van hoe er een furie losbarstte tegen de vermaledijde marktwerking, die samen met het al even vermaledijde neoliberalisme de bijl aan de wortel van Nederland was gebleken.

In het boek zelf, onder redactie van de Groningse VVD-filosoof Frank Ankersmit en de consultant Leo Klinkers, zetten diverse auteurs de stormram ook nog eens fors in op de markt, de vijand van de staat en de samenleving.

De strijd werd niet uit een verloren stelling gestreden - dat was ook waar te nemen. Zo stelde het voormalige GroenLinks-Kamerlid Evelien Tonkens, nu hoogleraar aan de Amsterdamse universiteit, triomfantelijk dat 'de marktwerking ideologisch passé' is. Ze had de marktwerking in de zorg onder de loep genomen en was tot de slotsom gekomen dat die duur, klantonvriendelijk en bureaucratisch was. Zie je nou wel?

In de meeste hoofdstukken in dat boek en ook bij de sessie die de publicatie omlijstte, bleken veel van de auteurs - voor het merendeel in overheidsdienst - panisch bij de gedachte dat de overheid zaken uit handen zou geven. Niemand leek zich te bedenken dat de overheid al die bevoegdheden, verantwoordelijkheden, diensten en producten eerst naar zichzelf heeft getrokken.

Het heel kleine beetje ruimte dat de staat nu weer aan de klant en het particuliere initiatief probeert terug te geven, is het gevolg van de rampen die de totale staatsgreep meebracht.

De gezondheidszorg is niet begonnen als een staatszaak. Nee, de zorg is van huis uit een kwestie van familie, de kerk en de barbier. Pas in de twintigste eeuw ging de staat zich ermee bemoeien en pas na de Tweede Wereldoorlog ontstond de statelijke gezondheidszorg zoals we die kennen. Het heel kleine beetje ruimte dat de staat nu weer aan de klant en het particuliere initiatief probeert terug te geven, is het gevolg van de rampen die de totale staatsgreep meebracht.

Dat zijn de haperende kwaliteit, de wachtlijsten en oplopende kosten. En dan nog: dat kleine beetje loslaten van de staatsgreep heeft plaats binnen het opvoeren van een andere staatsgreep, namelijk de introductie van een voor iedereen verplichte ziektekostenverzekering. Het geheel werd ingevoerd door een liberale minister, Hans Hoogervorst, maar echt liberaal kun je de hele operatie nauwelijks noemen. Hooguit staatsliberaal.

Dat de staat de greep op het openbaar vervoer wat heeft losgelaten, is ook zo vreemd niet, want de staat heeft het openbaar vervoer niet uitgevonden en opgericht, maar pas na verloop van tijd overgenomen. De eerste treinen reden op basis van particulier initiatief, de eerste streekbussen eveneens.

Pas een eeuw nadat de eerste trein tussen Amsterdam en Haarlem was gaan rijden, werd het spoorverkeer in Nederland een volledige nationale zaak, in handen van de Nederlandse Spoorwegen. Nu er hier en daar wat muurbloempjes door de Nederlandse Spoorwegen zijn afgestoten, zoals in het noorden van het land, blijken die treindiensten heel wat succesvoller te zijn dan toen de Spoorwegen nog de baas was.

Thorbecke
Het woord 'marktwerking' [...] maskeert dat er doorgaans eerst particulier initiatief was, en daarna pas overheidsoptreden.

Ik wil maar zeggen: het woord 'marktwerking' is in zoverre een misleidende term dat het maskeert dat er doorgaans eerst particulier initiatief was, en daarna pas overheidsoptreden. Sterker nog: de overheid kan zelf worden opgevat als een particulier initiatief, dat door het monopolie te claimen concurrentie uitschakelde. Het kan raar lopen: de overheid concurreert met zijn eigen burgers. Kijk maar naar de rechten om de samenvattingen van het voetbal op televisie uit te zenden, die met belastinggeld voor de neus van particuliere ondernemingen zijn weggekaapt.

Voor al degenen die vrezen voor verlies van de staatsgreep op de samenleving is er op dit moment werkelijk heel weinig te vrezen. 'De regering is geen oordeelaar van wetenschap en kunst,' zei de liberale staatsman Thorbecke anderhalve eeuw geleden. En zie wat er nu gebeurt? De huidige regering oordeelt niet alleen over een film die nog niet is verschenen, maar recenseert die film ook binnen drie uur nadat die wel is verschenen.

Intussen zijn er meer Nederlanders wat loon of uitkering betreft afhankelijk van de overheid dan ooit. Bijna de helft van de economie wordt gerund door de overheid. Waar hebben die markthaters het eigenlijk over?

Deze column verscheen eerder in Elsevier

Gerelateerde link:
- Bart Croughs over privatiseringen en 'privatiseringen'

Over de auteur

Syp Wynia is columnist en redacteur van het opinietijdschrift Elsevier.

Syp Wynia heeft geruime tijd als journalist gewerkt voor de politieke redactie van het Parool en is later werkzaam geweest in Brussel. Deze ervaringen hebben hem veel kennis verschaft over zowel de nationale als internationale politiek. De opgedane kennis komt uitstekend van pas bij zijn huidige werk bij Elsevier, waar hij in zijn columns het beleid van de overheid aan een zeer kritische blik onderwerpt. In 2004 sprak hij over Europa op het politiek café van MeerVrijheid. Wynia is niet verbonden aan de Stichting MeerVrijheid.

Stichting MeerVrijheid
webmaster@meervrijheid.nl