Milton Friedman: in memoriam

Door Edin Mujagic

1 februari 2007

Arnold Schwarzenegger, de gouverneur van de staat Californië riep 29 januari uit tot Milton Friedman Day – a celebration of the economist’s positive impact on American life and business, and the spread of the benefits of free markets to nations around the globe. Vandaar dat we een artikel plaatsen uit FemBusiness dat vlak na zijn dood in november 2006 werd gepubliceerd.

'De invloedrijkste econoom van de twintigste eeuw' is de veelgehoorde omschrijving van de vorige week overleden Amerikaanse econoom Milton Friedman. Die omschrijving is een understatement.

'Als Amerikanen wordt gevraagd een bekende econoom te noemen, zouden de meesten de naam van Milton Friedman laten vallen', schreef Bob McTeer, president van de regionale centrale bank van Dallas vier jaar geleden in een artikel over de beroemde Amerikaanse econoom.

De theorieën van de op 31 juli 1912 in New York uit arme joods-Hongaarse immigranten geboren Friedman - die slechts zo'n 1,60 meter lang was, waardoor de vorige Fed-president Alan Greenspan hem eens 'de man met de grootste hersenen per vierkante centimeter lichaam' noemde - zorgden eind jaren zestig voor een revolutie in de economie. Vooral de wereld van de centrale banken veranderde ingrijpend.

Kort gezegd was Friedmans conclusie dat te veel geld in een economie gevaarlijk is. Hij vatte het samen in zijn beroemde uitspraak dat 'inflatie altijd en overal een monetair fenomeen is' (zie kader). Dat is meteen de kern van het monetarisme, waarvan Friedman de geestelijk vader is. Volgens monetaristen ontstaat langdurige inflatie niet doordat oliesjeiks de olie duurder maken of vakbonden te hoge looneisen stellen. Die ontstaat, zo beweren ze, alleen als er geld is om die hogere olieprijs of hogere lonen te betalen. En het zijn de centrale banken die het monopolie hebben op geldcreatie. Onder meer daarvoor kreeg Friedman in 1976 de Nobelprijs voor de economie.

Tegenwoordig zijn nagenoeg alle centrale banken ter wereld 'Friedmaniaans'
Zijn werk is nog steeds van invloed. Ironisch genoeg omarmde vooral Europa, en in het bijzonder de Europese Centrale Bank (ECB), hem. Ironisch, want de liefde was niet wederzijds. Friedman geloofde niet in een monetaire unie in Europa. In een interview met het kwartaalblad van de regionale centrale bank in Minneapolis, Verenigde Staten, zei hij dat 'een Europese munt niet uitvoerbaar is. Je moet daarvoor een echte centrale bank, met autoriteit, hebben. Europeanen hebben plannen daartoe, maar die centrale bank zal worden geleid door Frankrijk, Duitsland, Engeland en anderen. Ik zie niet hoe zo'n instelling hetzelfde vermogen zal hebben als de Fed om politieke druk te weerstaan.' Friedman kreeg ongelijk. Sterker, zijn invloed op de ECB is onmiskenbaar groot.

De ECB heeft een monetaire strategie die steunt op twee pijlers. De ene is de monetaire pijler. Daarin staat geldgroei centraal. De bank in Frankfurt houdt scherp in de gaten hoe hard de geldberg groeit in de eurozone. Haar beleid is daarvan deels afhankelijk, omdat de ECB denkt dat een te snelle geldgroei op middellange termijn tot een hogere inflatie leidt. De ECB erfde dat geloof van de Duitse Bundesbank, die de reputatie genoot een monetaristisch bolwerk te zijn. De ECB is de enige centrale bank die de geldgroei expliciet een rol geeft.

Hoewel ze daarmee een uitzondering is onder centrale banken zou het een grove fout zijn te denken dat andere centrale banken niet beïnvloed waren door Friedman. Paul Volcker, eind jaren zeventig voorzitter van de Fed, implementeerde zijn theorieën, net zoals de Britse centrale bank iets later zou doen ten tijde van Margaret Thatcher. De huidige Fed moet weliswaar niets hebben van de geldgroeitheorie van Friedman - de bank besloot eerder dit jaar zelfs om niet meer bij te houden hoe hard de geldhoeveelheid groeit - maar zijn geest waart wel degelijk door de gangen van de Amerikaanse centrale bank.

Naast zijn stelling dat te veel geld altijd tot inflatie leidt, toonde Friedman namelijk aan dat inflatie en werkloosheid op lange termijn niets met elkaar te maken hebben. Hoge inflatie kan heel goed samengaan met hoge werkloosheid, stelde hij. Daarom moesten de centrale banken zich slechts om één ding bekommeren: de inflatie laag houden. En dat is precies wat de Fed zegt te doen.

Die ontdekking was eind jaren zestig een grote doorbraak, omdat economen en beleidsmakers dat scenario voordien voor onmogelijk hielden. Ze dachten dat als een land een lage werkloosheid wilde het de inflatie moest laten oplopen, en andersom. De centrale banken pompten daarom geld in de economie, om zo de groei en de werkgelegenheid aan te jagen. Friedmans voorspelling kwam in de jaren zeventig uit in de vorm van stagflatie. Zowel de inflatie als de werkloosheid schoot omhoog. Tegenwoordig streven nagenoeg alle centrale banken naar prijsstabiliteit. In dat opzicht zijn ze allemaal 'Friedmaniaans'. 'Wij kunnen Friedmans invloed op de hedendaagse monetaire economie nauwelijks overschatten', merkte Ben Bernanke, de huidige voorzitter van de Fed, enkele jaren geleden op. Chili

Maar als het aan Friedman lag, had Bernanke nu een andere baan. Centrale banken vond hij namelijk overbodig. 'Ik zou ze het liefst afschaffen, omdat er geen duidelijke rol voor hen is. Wat de centrale banken doen, kun je net zo goed aan de markt overlaten.'

Zijn invloed reikt verder dan alleen de centrale banken en bereikte ook vele politici en landen, van Ronald Reagan tot Thatcher, en van Chili tot Zweden. Vooral zijn betrokkenheid bij Chili zorgde voor controverse, omdat indertijd Augusto Pinochet aan de macht was. Hij zou grote invloed hebben gehad op de dictator. Friedman zelf zegt in Chili te zijn geweest op uitnodiging van een bank en de katholieke universiteit van het land. 'Ik gaf een reeks lezingen, vooral over hoe je inflatie kon beteugelen, net als op zoveel plaatsen. Het idee dat ik Chili kon besturen vanuit Chicago... Ik wist niet of ik geïrriteerd of geamuseerd moest zijn.'

Een van de redenen dat Friedman zo veel invloed had en heeft, is dat zijn academische werk niet in een la verdween. Hij bracht dat, in simpele en heldere taal, aan het grote publiek, onder meer als columnist van Newsweek tussen 1966 en 1984, en via zijn tientallen boeken en televisieprogramma's.

Zijn weg van zoon van arme joodse immigranten tot een van de grootste economen ter wereld was vol tegenstand, valkuilen en antisemitisme. 'Mensen die in de vrije markt geloofden, waren in de jaren vijftig een kleine, onder zware druk staande minderheid', schreef Friedman. 'Die denkbeelden zijn inmiddels algemeen geaccepteerd, maar er is nog een lange weg te gaan voordat ze worden ingebed in het beleid', vervolgde hij. Die weg was te lang voor Friedman. Op 16 november om 3 uur in de ochtend tikte zijn hart voor het laatst. Milton Friedman is 94 jaar geworden.

Friedmans wetten
Friedmans bekendste citaten zijn: 'inflatie is altijd en overal een monetair fenomeen' en de legendarische 'there is no such thing as a free lunch'. Met de laatste opmerking wilde hij aangeven dat een centrale bank die de economie met een lage rente stimuleert daarvoor later alsnog de prijs zou betalen in de vorm van een hogere inflatie. Hieronder een selectie van enkele minder bekende citaten:

'Overheden leren nooit, alleen mensen leren.'

'Ik ben een voorstander van belastingverlagingen onder alle omstandigheden, met elk excuus en met elke reden, wanneer het ook maar mogelijk is.'

'Inflatie is de enige vorm van belastingheffing die zonder wetgeving kan worden opgelegd.'

'Alleen de overheid kan uitstekend papier met uitstekende inkt bedrukken en de combinatie waardeloos maken.'

'De overheidsoplossing voor een probleem is gewoonlijk net zo slecht als het probleem zelf.'

'De belangrijkste manier waarop het internet van invloed zal zijn, is dat het de overheden moeilijker zal maken belastingen te innen.'

'Niets is zo permanent als een tijdelijk overheidsprogramma.'

'Als je het beheer over de Sahara aan de federale regering geeft, zal er binnen vijf jaar een tekort aan zand ontstaan.'

Edin Mujagic - Email: edin.mujagic at reedbusiness.nl

Dit artikel verscheen op 25 november 2006 in FEM BusinessFEM Business.

Gerelateerde links:
- De documentaire Free to choose is te zien op www.IdeaChannel.tv
- Estland boekte grote successen met de ideeën van Friedman
- Video: De oorzaak van inflatie

Stichting MeerVrijheid
webmaster@meervrijheid.nl