“I believe that it is better to tell the truth than to lie. I believe that it is better to be free than to be a slave. And I believe that it is better to know than be ignorant.”
H.L. Mencken

Vrijhandelzones in Nederland

Door Mike Ackermans en Edin Mujagic

19 oktober 2006

Een regelvrije zone zoals Singapore, Hongkong en Dubai hebben ingevoerd waardoor ze snel superwelvarend zijn geworden, dat lukt hier nooit. Zomaar 20 procent groei, een Sjanghai aan de Noordzee? Het kan en moét volgens velen.

We waren met zijn allen weer even blij de afgelopen week. Het Centraal Planbureau rapporteerde dat de Nederlandse economie met maar liefst 3 procent gaat groeien dit jaar, en dat is toch mooi een kwart procent meer dan eerder was gemeld. Een kwart procent meer, een kinderhand is gauw gevuld. In Hongkong, Singapore, Dubai en al die andere fabelachtige groeicentra in de wereld, lachen ze erom.

In Dubai groeide de economie de afgelopen zes jaar met maar liefst 117 procent, bijna 20 procent per jaar. In Shenzhen, de stad met een regelvrije zone in het achterland van Hongkong, werd in 2005 de 16 procent aangetikt. Shenzhen kwam begin jaren tachtig als een straatarm provinciestadje van 70.000 inwoners uit de verwoestende culturele revolutie van Mao Zedong. Het telt nu 5 miljoen burgers, 13 miljoen met het achterland erbij, die gemiddeld 7.000 dollar per jaar verdienen. Over zo’n economische ontwikkeling deed Nederland langer dan driekwart eeuw. En nu worstelen we meer dan ooit. Tijdens de hoogtijdagen van de paarse kabinetten leek een houdbare structurele groei (zeg maar: het haalbare gemiddelde over toppen en dalen) van 3 procent haalbaar, nu denken de Haagse rekenmeesters dat 2 procent misschien al mooi is. Groeicijfers zo mager, dat burgers daarvan over de lange termijn geen wezenlijke welvaartsverbetering van mogen verwachten. Elders in Europa is het niet veel beter. Iedereen weet dat de Lissabon-doelstellingen, die beoogden van Europa in 2010 een sneller groeiende en concurrerender economie te maken dan de groeicentra in Azië, het Midden-Oosten en Zuid-Amerika, niet haalbaar zijn.

Regelvrij
O nee? Waarom zouden wij niet kunnen wat ze in Shenzhen, Singapore en Dubai hebben gedaan? Schep een enclave waarin de drukkende regels, geboden en verboden, lasten en belemmeringen van die hoogontwikkelde verzorgingsstaat niet gelden, en dubbelcijferige groei wordt ook in Nederland haalbaar. Niek Jan van Kesteren, algemeen directeur van werkgeversverbond VNONCW: "Dit zou haalbaar moéten zijn. We zitten zo vast in Nederland dat we alleen nog kunnen veranderen door dit soort radicale plannen." "Dit zou hier moeten kunnen!", zegt een enthousiast VVD-Kamerlid Ineke Dezentjé Hamming-Bluemink. Hoogleraar Sylvester Eijffinger, lid van de Raad van Economische Adviseurs (REA), pleitte onlangs voor een snelle invoering van dergelijke zones. Bestuursvoorzitter Hans Wijers van Akzo Nobel, en oud-minister van Economische Zaken in het eerste paarse kabinet: "Het zou fantastisch zijn, hoewel de kans dat het gebeurt minimaal is." "Niet alleen wenselijk, maar noodzakelijk", zegt burgemeester Alexander Sakkers van Eindhoven.

Een regelvrije zone, afgescheiden van de rest van het land, waar ondernemers vrij hun gang kunnen gaan, zonder hoge lasten, zonder verplichte premies voor sociale verzekeringen, zonder knellende, algemeen verbindend verklaarde cao’s, zonder vergunningenbureaucratie waardoor bouw- en investeringsplannen in red tape gesmoord worden, zonder peperdure ontslagregelgeving; het is de droom van veel economen. Niemand betwist dat exponentiële groei, enorme werkgelegenheidstoename en een investeringsbonanza het gevolg zullen zijn. Nederland zou zomaar een Hongkong of Sjanghai, steden die tot ieders verbeelding spreken, rijker kunnen worden. Onmogelijk in de Europese verhoudingen? Dezentjé, in de Tweede Kamer onder meer belast met vrijhandel: "Elke EU-lidstaat zou zo’n zone moeten hebben. Zo los je meteen de Lissabon-agenda in, met die onhaalbare doelstelling voor 2010. Premier Balkenende zou dit moeten uitwerken, in het kader van het Innovatieplatform."

De bijdrage van steden met regelvrije zones aan de economie van hun achterland is tientallen miljarden euro’s per jaar. Voor Nederland zou dat zomaar een 10 of 15 procent grotere economie kunnen betekenen. In Dubai worden momenteel in opdracht van internationale investeerders en bedrijven meer dan honderd wolkenkrabbers gebouwd die stuk voor stuk het volume van een Empire State Building hebben. In de stad Dubai staat op dit moment een kwart van alle beschikbare bouwkranen ter wereld.

De Wereldbank volgt de successen van speciale economische zones (SEZ’s) op de voet. Dertig jaar geleden waren er volgens het instituut in Washington tachtig speciale economische zones in dertig landen. Samen waren ze toen goed voor 6 miljard dollar aan export en één miljoen banen. Nu zijn er meer dan 3.000 SEZ’s in 120 landen, die goed zijn voor ruim 600 miljard dollar aan export en 50 miljoen directe banen. Ook India begon begin deze eeuw het succes van de zones in buurland China te kopiëren, aanvankelijk met staatsgeleide, sterk op de export gerichte industriezones. In februari dit jaar besloot India ook SEZ’s voor private bedrijven toe te staan. Tot nu toe zijn er meer dan honderd aanvragen voor de oprichting van zo’n private economische zone binnengekomen. Er zijn al acht speciale economische zones in bedrijf. Volgens de Indiase regering waren eind maart 811 bedrijven gevestigd in de acht zones en werkten er 100.650 mensen.

Zo’n experiment met een SEZ kan in één klap aantonen waar het werkelijk aan schort in het vastgelopen Nederland, en wat we moeten doen. En het zal zonder twijfel neveneffecten tot gevolg hebben waar anderen die verslaafd zijn aan de verzorgingsstaat van gruwelen. Het plan roept daarom even uitzinnige als afkeurende reacties op. De vakcentrale FNV, wie had anders verwacht, heeft weinig woorden nodig om het idee af te schieten.

‘Luister, we gaan niet experimenteren in Nederland. Punt uit’ (woordvoerder vakcentrale FNV)
"Wij vinden zo’n zone in Nederland helemaal niets", zegt een woordvoerder. "Ervaringen elders in de wereld zijn erg negatief. Neem China. De arbeidsomstandigheden zijn er slecht, mensen werken er zeven dagen per week." Het is niet de bedoeling om de Chinese mores één op één in Nederland te introduceren, werpt FEM Business tegen. "Luister, we willen niet experimenteren, punt uit", is het finale antwoord.

VVD-kamerlid Dezentjé: "Waarom meteen die angst voor erbarmelijke arbeidsomstandigheden in Nederland? In mijn fabriek zal het niet gebeuren, en zo denken andere ondernemers ook. Arbeidsomstandigheden zijn een zaak tussen werkgever en werknemer. Als de omstandigheden slecht zijn, ga je toch ergens anders werken! Laat werknemers het zelf regelen. Ze kunnen er vakbonden voor oprichten, die zijn hier niet verboden." In veel Aziatische vrijhandelszones is dat wel het geval. Het gebrek aan vrijheden daar heeft er minder te maken met de vrijhandelszone en meer met de gebrekkige democratische tradities daar. Het afschaffen van uitkeringen, cao-verplichtingen en arbeidsmarktregels zal volgens sommigen in Nederland juist veel kunnen opleveren voor werknemers. Op de veel gezondere arbeidsmarkt zullen uiteindelijk hogere lonen betaald worden en zullen mensen netto meer overhouden.

"De bestaande orde van ambtenaren, vakbondmensen en veel politici zal dit nooit zomaar toestaan", verklaart Van Kesteren van VNO-NCW. "Ze zullen zich altijd verzetten tegen verandering, ze hebben te veel belang bij de bestaande orde. Maar als je de politiek van kleine stapjes wilt verlaten, moet je dit soort dingen durven." Ook Dezentjé wijst op de belemmerende rol van de zittende macht. "Nederland lijdt aan ‘controlitis’. We moeten een rem zetten op de toezichtsziektes die voortleven in schandalen. Dat zou dit voorstel kunnen betekenen. Minder beleidsambtenaren betekent dat er minder regeltjes worden verzonnen. En dan heb je ook op de uitvoering geen toezicht meer nodig."

Stoer idee
Staatssecretaris Karien van Gennip van Economische Zaken, net bekomen van de schrik dat haar minister is gevallen, flirt met het idee maar ziet te veel beren op de weg. "Het is een stoer idee dat niet zomaar kan. Een ‘Dubai’ rond Rotterdam, een stuk Nederland apart zetten met een hek eromheen, ik zie het niet gebeuren. Ik zou wel willen uitzoeken: wat kan er wel en wat niet? Waar kunnen we van leren? Ik stel de wedervraag: waarom doen we niet zoiets voor heel Nederland in plaats van een afgezonderd gebied, zodat het steeds aantrekkelijker wordt hier te ondernemen?"

"We doen al veel, we hebben al veel regels afgeschaft, vergunningprocedures versimpeld en één loket voor starters geopend. Een vrijhandelszone zal ongetwijfeld nieuwe banen opleveren. Maar we doen het helemaal niet zo slecht, de werkgelegenheid is de afgelopen jaren ook gegroeid." De cijfers ondersteunen Van Gennip helaas nauwelijks. De daling van de werkloosheid ligt nu en de komende jaren rond de 0,1 procent per jaar. De arbeidsparticipatie, een cijfer dat nog veel meer zegt, blijft op het voor de westerse wereld schrikbarend lage niveau van rond de 60 procent liggen. Ruim 2 miljoen volwassenen leven van een uitkering, en ondanks de vergrijzing komt daar ook de komende jaren weinig verandering in. Arbeid is te duur en de arbeidsmarkt te star, waardoor ondernemerschap en daarmee de werkelijke creatie van nieuwe welvaart de komende jaren geen kans krijgt, voorspelden de economen van het Centraal Plan Bureau de afgelopen maand.

‘Je krijgt free ridersgedrag. Sommigen zullen calculeren dat anderen toch wel voor hen zullen betalen’ Karien van Gennip (staatssecretaris Economische Zaken)
Van Gennip is bevreesd voor de gevolgen voor de verzorgingsstaat, die haar partij het CDA nog heeft helpen opbouwen. Het afschaffen van cao’s en sociale verzekeringen? "Dat zie ik hier niet gebeuren, dan zouden er te grote verschillen ontstaan tussen mensen. Ik heb in de VS gewoond, en dat zijn dingen die ik niet van dat land zou willen overnemen. Als je het verzekeren tegen bepaalde risico’s, zoals medische, helemaal aan de mensen overlaat, dan krijg je free riders-gedrag. Sommige mensen zullen calculeren dat anderen toch wel voor hun zorg gaan betalen. We hebben hier een uitstekende balans tussen eigen verantwoordelijkheid en zorg voor elkaar. We zullen altijd moeten opkomen voor diegene die het nodig hebben. Die solidariteit blijft nodig." Ze krijgt steun van Wijers. "We moeten voorkomen dat er parasitair gedrag op de rest van de samenleving gaat plaatsvinden. Dat mensen profiteren van de mogelijkheden binnen de zone, maar zodra ze daar buiten de boot vallen, terugvallen op de sociale arrangementen van de ‘gewone’ samenleving daarbuiten. Zodat de belastingbetalers daar, ook voor hen kunnen opdraaien. Er zijn grenzen aan de sociaaleconomische consequenties, mensen helemaal aan hun lot overlaten doen we niet meer. Het is een eerste vereiste om dat op te lossen." Laboratorium

Maar de voorstanders zijn het er ook over eens: juist die heilige huisjes moeten aangepakt worden. In de vorm van een experiment, waarvan je kunt leren. Dezentjé: "Je moet het als een experiment opzetten. Bedrijven die er gaan zitten, moeten de waarde van de zone gaan aantonen." Experimenteren zoals dat in de natuurkunde kan, kan in de economie niet. Al komt China dichtbij. Shenzhen wás een experiment met markteconomie en kapitalisme in een communistisch systeem. Voor miljoenen Chinezen werd het de overstap van armoede naar welvaart. Waardoor je kunt zeggen: it’s the system stupid. Van Kesteren, directeur VNO-NCW: "Zo’n laboratoriumsituatie in Nederland, het is te mooi om waar te zijn." Ook Wijers ziet de waarde van zo’n experiment voor de hele samenleving. "Het moet een leereffect opleveren, niet alleen voor Nederland maar voor de hele Europese Unie." Hij waarschuwt voor veronachtzaming van de rest van het land, mocht zo’n zone er ooit komen. "Dit kan niet in de plaats komen van andere maatregelen die Nederland concurrerend moeten maken en waar al een begin mee is gemaakt. Zaken als versoepeling van ontslagrecht, lagere belastingen en vermindering van de regeldruk moéten voor de hele economie doorgaan. Maar het zou fantastisch zijn om zo’n zone op een bepaalde manier in Nederland in te voeren. Het zou een katalysator van vernieuwing moeten zijn waar regeringen van kunnen leren."


Shenzhen, centrum van de speciale economische zone in de provincie Guangdong


Wijers denkt zelfs aan twee zones, één voor de creatieve industrie, en één voor de maakindustrie en aanverwante klassieke sectoren. "De eerste kan gesitueerd worden in de Randstad, bij Amsterdam of rond Schiphol bijvoorbeeld. Een zone waar vooral creatieve ondernemers in de financiële of zakelijke dientverlening, de media en de entertainmentindustrie niet gehinderd door fiscale druk en regels, hun gang kunnen gaan. Het zou een internationale vrijplaats voor creatief talent moeten worden en mensen uit de hele wereld moeten aantrekken. Een tweede zone zou een industriële moeten zijn. Bijvoorbeeld in Noord-Nederland, in het Eemsgebied waar we al decennia mee worstelen."

Verkiezingsstrijd De tegenstanders zullen wijzen op de diverse problemen en onmogelijkheden. Zoals het gebrek hier aan oliedollars, waarmee de sjeiks Dubai opbouwen en waarmee een deur verderop op het Arabisch schiereiland de Saoedi’s een vergelijkbare stad en zone uit de grond stampen (voor 250 miljard dollar!). Maar dat argument veronachtzaamt de kapitaalkracht van Europa. Het geld is er wel. Bijvoorbeeld uit de gasbaten, in de overdracht van inkomens en in de sociale fondsen (in Nederland 60 miljard dollar aan uitkeringen per jaar), maar we willen het er niet voor gebruiken. Of in de financiële sector, waar honderden miljarden aan vermogens waardevast liggen te renderen, en waarvoor institutionele beleggers voortdurend bijna wanhopig een bestemming zoeken. Dezentjé ziet voor het plan wel een grote rol in de komende verkiezingsstrijd weggelegd. Zij werkte in het verleden in diverse functies in de Rotterdamse haven.

"Ik wil me hard maken voor zo’n zone. Ik heb in mijn vorige functies gezien hoe de steden in Azië zich hebben ontwikkeld. Dat zou hier moeten kunnen! Ik zou wel mijn fractie moeten overtuigen, maar het past in het liberale gedachtegoed." Een regelvrije zone ergens in Nederland, waar een stad à la Hongkong gaat groeien, waar honderdduizenden banen ontstaan voor laagopgeleiden die nu geen kansen krijgen, voor hoogopgeleiden die nu wegtrekken en waar ondernemers eindelijk ruimte krijgen: misschien is het een onhaalbare droom. "

Mike Ackermans
Edin Mujagic

Dit artikel is onderdeel van een langer artikel over vrijhandelszones in FEM Business dat gepubliceerd werd op 15 juli 2006.

Stichting MeerVrijheid
webmaster@meervrijheid.nl